ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਚੰਨ ’ਤੇ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ ਪਾਣੀ

ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੰਨ ਮਿਸ਼ਨ ‘ਚੰਦਰਯਾਨ-1’ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਿਮੋਟ ਸੈਂਸਿੰਗ ਡੇਟਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚੰਨ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਹਵਾਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇਕ ਟੀਮ ਨੇ ਪਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਗਲਾਫ਼ ’ਚ ਮੌਜੂਦ ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਚਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਜਾਂ ਟੁੱਟਣ ਸਮੇਤ ਚੰਨ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ’ਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ’ਚ ਵੀ ਦਖਲ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

‘ਨੇਚਰ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀ’ ਜਰਨਲ ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਖੋਜ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਚੰਨ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ’ਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੰਨ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਇਸ ਦੇ ਗਠਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖੋਜ ਲਈ ਜਲ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਚੰਦਰਯਾਨ-1 ਨੇ ਚੰਨ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਸਾਲ 2008 ’ਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਮਿਸ਼ਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚੰਨ ਮਿਸ਼ਨ ਸੀ।

ਯੂ.ਐੱਚ. ਮਾਨੋਆ ਸਕੂਲ ਆਫ ਓਸ਼ਨ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਖੋਜਕਰਤਾ ਸ਼ੁਆਈ ਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਇਹ ਚੰਨ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।’’

ਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਜਦੋਂ ਚੰਨ ਮੈਗਨੇਟੋਟੇਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਨ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ’ਤੇ ਸੂਰਜੀ ਹਵਾ ਦਾ ਦਬਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਗਨੇਟੋਟੇਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਲਗਭਗ ਕੋਈ ਸੂਰਜੀ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੋਨ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗਠਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।’’

ਮੈਗਨੇਟੋਟੇਲ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਚੰਨ ਨੂੰ ਸੂਰਜੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਫੋਟੌਨਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੁਆਈ ਲੀ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ 2008 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੰਦਰਯਾਨ 1 ਮਿਸ਼ਨ ’ਤੇ ਇਕ ਇਮੇਜਿੰਗ ਸਪੈਕਟਰੋਮੀਟਰ, ਚੰਦਰਮਾ ਖਣਿਜ ਮੈਪਰ ਯੰਤਰ ਵਲੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਰਿਮੋਟ ਸੈਂਸਿੰਗ ਡੇਟਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ।

ਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੈਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਰਿਮੋਟ ਸੈਂਸਿੰਗ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਨੇ ਵਿਖਾਇਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੈਗਨੇਟੋਟੇਲ ’ਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਲਗਭਗ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚੰਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੈਗਨੇਟੋਟੇਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ।’’

ਚੰਦਰਯਾਨ-1 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਗਠਨ (ਇਸਰੋ) ਵਲੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 2008 ’ਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਗੱਸਤ 2009 ਤਕ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਿਸ਼ਨ ’ਚ ਇਕ ਔਰਬਿਟਰ ਅਤੇ ਇਕ ਇੰਪੈਕਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਚੰਨ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ’ਤੇ ਸਫਲ ‘ਸਾਫਟ ਲੈਂਡਿੰਗ’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਉਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।

ਪੁਲਾੜ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ’ਚ ਵੱਡੀ ਛਲਾਂਗ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੰਦਰਯਾਨ-3 ਮਿਸ਼ਨ 23 ਅਗੱਸਤ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ’ਤੇ ਉਤਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ’ਚ ਉਤਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ’ਤੇ ਸਫਲ ‘ਸਾਫਟ ਲੈਂਡਿੰਗ’ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਚੌਥਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ।