ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸੁਧਾਰਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਕ ਕੌਮੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸਨ
ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਇਕ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਬਦਲ ਦੇ ਰੱਖ ਦਿਤਾ ਸੀ।
ਸਾਲ 1991 ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਪਣੀ ਆਰਥਕ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਉ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਣਜ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਪੀ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਤੋਂ ਡਾ. ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਨੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀਰਭੱਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸਿਆ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਉਹ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ- ਨਾ ਸਿਰਫ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ, ਜੋ ਕਿ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਡੂੰਘੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਰਥਕ ਮੰਦਹਾਲੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਿਚ ਡਾ. ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਤ ਆਰਥਕਤਾ ਦੀ ਬਰਲਿਨ ਦੀਵਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਰਗਾ ਸੀ।
ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਮੈਂ ਲਾਇਸੈਂਸ-ਪਰਮਿਟ ਰਾਜ ਦੀ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਰ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਦੀ ਬਰਾਮਦ ਵਰਗੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਫ਼ਾਲਤੂ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।
ਡਾ. ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਪਣੀ ਸ਼ਾਂਤ ਪਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਅਕਸਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੇਤਾ ਜਾਂ ਗਾਂਧੀ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੇ।
ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰਥਕ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਦਾ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਸੀ, ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਜਿਸ ਲਈ ਸਥਾਪਤ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਹੁਤ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।
ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮੌਂਟੇਕ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਜੈਰਾਮ ਰਮੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤਾ।
ਡਾ. ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਕੱਤਰ ਸੀ ਤੇ ਮਈ 2009 ਤੋਂ 18 ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ਾਸਨ ’ਚ ਵੀ ਬੇਲੋੜੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿਰੁਧ ਸੀ।
ਮੈਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਯਾਦ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਇਕ ਪਿਛਾਖੜੀ ਸੋਧ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ’ਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਬੋਝ ਪਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਡਾ. ਸਿੰਘ ਅਜਿਹੇ ਅਤਿਅੰਤ ਕਦਮਾਂ ਵਿਰੁਧ ਅਡੋਲ ਸਨ।
ਡਾ. ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਚਿਆਰਤਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ’ਚ ਸਕੂਲ ਤਕ ਕਈ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੈਦਲ ਜਾਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਕ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਜੋ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ।
ਪ੍ਰਣਬ ਮੁਖਰਜੀ ਵਰਗੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਕ ਸੁਹਿਰਦ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ’ਤੇ ਸੋਗ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਨ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪਣਾਏ ਸਨ।
Dr. Manmohan Singh a great leader who changed the future of India
ਬਹੁਲਵਾਦ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ, ਉਹ ਇਕ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਭਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ।
ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸੁਧਾਰਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਇਕ ਕੌਮੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸਨ ਜੋ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਡਾ. ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
