ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਚੌਪਾਲ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਦੇਸ਼-ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਚੌਪਾਲ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਦੇਸ਼-ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਕੀ-ਕੀ ਮਨਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਘਰ ’ਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰੇੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਚੇ, ਤਾਏ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਘਰ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਉਹ ਪਿੰਡ ਚੌਪਾਲ ਕਿਧਰੇ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਪੰਜ ਇੰਚ ਦੀ ਸਕਰੀਨ ’ਤੇ ਵਰਚੁਅਲ ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ।
sath
ਅੱਜਕਲ ਮੋਬਾਈਲ ’ਤੇ ਰੁੱਝੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਮੂਡ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾ ਲਗਾਉ, ਫਿਰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਇਕ ਮੋਬਾਈਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੱੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮੋਬਾਈਲ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗੱਡੀ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੱੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੱਡੀ ਦੇ ਡਰਾਈਵਰ ਨੇ ਮੋਬਾਈਲ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੱਡੀ ਕਾਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਅਪਣੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਈ।
ਪੰਜ ਇੰਚ ਦੀ ਸਕਰੀਨ ’ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸੁੰਗੜ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਅਪਣੀ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਘਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰ, ਪਾਰਟੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਸਮਾਗਮ, ਕੋਈ ਵੀ ਜਨਤਕ ਥਾਂ ਹੋਵੇ, ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ’ਤੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੋਬਾਈਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ, ਨਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
Drug
ਨਸ਼ਾ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਨਾ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਦਾ। ਕਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਪੰਜ ਇੰਚ ਦੀ ਸਕਰੀਨ ਵਿਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ। ਖਾਣਾ ਚਾਹੇ ਪੀਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚਾਹ ਪੀਣਾ, ਸਵਾਦ ਦਾ ਕੋਈ ਸਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕੁੱਝ ਪੁਛ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹਾਂ, ਕੰਮ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਦੁਨੀਆਂ ਹੈਲੋ, ਗੁਡ ਮਾਰਨਿੰਗ, ਹਾਏ-ਬਾਏ, ਹੁਣ ਫ਼ੇਸਬੁੱਕ, ਵਟਸਐਪ ਅਤੇ ਟਵਿੱਟਰ ਜਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।
Mobile User
ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਚੌਪਾਲ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਦੇਸ਼-ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਕੀ-ਕੀ ਮਨਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਘਰ ’ਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰੇੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਚਾਚੇ, ਤਾਏ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਘਰ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਉਹ ਪਿੰਡ ਚੌਪਾਲ ਕਿਧਰੇ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਪੰਜ ਇੰਚ ਦੀ ਸਕਰੀਨ ’ਤੇ ਵਰਚੁਅਲ ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ।
ਇਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੋਬਾਈਲ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ’ਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ‘ਫ਼ਬਿੰਗ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਦੂਰੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਦਰਾਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਈ ਰਿਸ਼ਤੇ ਟੁਟ ਰਹੇ ਹਨ।
sath
ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਅਤੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਰੀਆਂ ਸੁਣਦੇ-ਸੁਣਦੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਕੇ, ਪਿੱਠੂ, ਕੰਚੇ, ਗੁੱਲੀ ਡੰਡਾ, ਕਿ੍ਰਕਟ, ਕਬੱਡੀ ਵਰਗੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਬਾਈਲ ਗੇਮਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਰੋਨਾ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਇਕ ਹੋਰ ਬਹਾਨਾ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚ ਕੈਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ’ਤੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਦਾ ਹੈ।
ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਮੋਬਾਈਲ ’ਤੇ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿਚ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਲਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਚਿੜਚਿੜੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੁੱਝ ਗੁੱਸੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਬ ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕੱੁਝ ਅਪਣੀ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਗੁਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੁੱਝ ਅਪਣੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸੁਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਕੁੱਝ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ‘ਸੈਲਫ਼ੀ’ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਵੀ ਮਾਰੂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Mobile User
ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਰੋਮਾਂਚਕ ਸੈਲਫ਼ੀ ਲੈਣ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਈ ਨਦੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਈ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੱਡੀਆਂ ਜਾਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਟਕਰਾਅ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਚੈਟਿੰਗ, ਗੇਮ ਖੇਡਣ, ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੈਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਦਿਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕਈ ਅਪਰਾਧ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Social Media
ਫ਼ੇਸਬੁੱਕ ਜਾਂ ਵਟਸਐਪ ’ਤੇ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮਨੁੱਖੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਡੱਬਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਸ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਰਤੋਂ ਘਾਤਕ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦਰ-ਦੀਵਾਰ ਹੁਣ ਸੁਕਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਬੱਚੇ ਮੋਬਾਈਲ ਵਰਤਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ।
-ਵਿਜੈ ਗਰਗ ਰਿਟਾਇਰਡ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਮਲੋਟ
