ਪਟਰੌਲੀਅਮ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਇਥੋਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।
ਪਟਰੌਲੀਅਮ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਇਥੋਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇਕ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਟਰੌਲ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਤੇਲ ਸੋਧਕ ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। 1860 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1871 ਤਕ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇਲ ਸੋਧਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਬੜਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਿਹਾ।
Petroleum Historyਇਸ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਰਮਾ ਆਇਲ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਵਪਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਬਣੀ ਇਸ ਕੰਪਨੀ 1871 ਈ: ਵਿਚ ਰੰਗੂਨ ਆਇਲ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਤੇਲ ਸੋਧਕ ਕੰਪਨੀ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਤੇਲ ਵਪਾਰ 'ਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਅਪਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਤਕ ਕੀਤਾ।
Petroleum Historyਭਾਰਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਆਇਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ 1886 ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਚ ਹੋਇਆ ਦਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸੇ ਸਾਲ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਮੈਕਲਿਪ ਸਟੂਅਰਟ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਕੇ ਤੇਲ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚ ਨਵਾਂ ਮਾਅਰਕਾ ਮਾਰਿਆ। ਇਸ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਅਪਣੀ ਖੋਜ ਜੈਪੁਰ ਤੇ ਅਸਾਮ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1889 ਵਿਚ ਆਸਾਮ ਰੇਲਵੇ ਐਂਡ ਟਰੇਡਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਡਿਗਵੋਈ ਵਿਚ ਤੇਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਤੇਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣ ਗਈ।
Petroleum Historyਇਸ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ 1928 ਵਿਚ ਏਸ਼ੀਟਕ ਪਟਰੌਲੀਅਮ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਬਰਮਾ ਆਇਲ ਕੰਪਨੀ ਸਾਂਝ ਪਾ ਕੇ ਤੇਲ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈ। ਬਰਮਾ ਸ਼ੈੱਲ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗੇਲਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਤੇਲ ਦਾ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਲ ਗੇਲਨ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲਾ ਬਰਤਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲਗਿਆ।
Petroleum Historyਪਟਰੌਲ ਨੂੰ ਈਧਨ ਦਾ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨ ਦੇਖ ਦੇ ਹੋਏ 1930 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਪਟਰੌਲ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਲ ਦੀ ਖਪਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਦੀਆਂ ਤੇਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਹੋਰ ਤੇਲ ਸੋਧਕ ਕਾਰਖਾਨੇ ਲਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਬੰਬੇ ਹਾਈ ਦਾ ਤੇਲ ਸੋਧਕ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਇਸੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ।
Petroleum History
15 ਅਕਤੂਬਰ, 1932 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਿਵਲ ਐਵੀਏਸ਼ਨ (ਜਨਤਕ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਬਰਮਾ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਸ਼ੈੱਲ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੇਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਟਾਟਾ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਰਾਚੀ ਤੋਂ ਵਾਇਆ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਬੰਬਈ ਤਕ ਉਡਾਣ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਉਡਾਣ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਬਰਮਾ ਸ਼ੈਲ ਕੰਪਨੀ ਲਗਾਤਾਰ ਈਧਨ ਮਹਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਰਹੀ।
Petroleum Historyਇਹੀ ਕੰਪਨੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਈਧਨ ਮਹਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭਾਰਤ ਪਟਰੌਲੀਅਮ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਲ ਵਪਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚ ਨਾ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ 'ਚ ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ 'ਚ ਅਪਣੇ ਝੰਡੇ ਗੱਡੇ ਹਨ।
Petroleum History1950 ਦੇ ਅੱਧ 'ਚ ਐਲ ਪੀ ਜੀ(ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀ ਗੈਸ) ਈਜ਼ਾਦ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਵਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਗੈਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਘਰਾਂ ਵਲ ਰੁਖ਼ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਲੰਡਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਜੋ ਬਹੁਤ ਹਲਕੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਲੀਕ ਹੋਇਆ ਸਿਲੰਡਰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੋਟੀ ਧਾਤ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਪਟਰੌਲੀਅਮ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਭਲੇ ਹੀ ਬੜਾ ਟੇਢਾ ਮੇਢਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੈਲੰਜ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਰਹਿਤ ਈਧਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਕੰਪਨੀਆਂ ਇਹ ਮਾਅਰਕਾ ਕਦੋਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ ਇਹ ਅਜੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਗਰਭ 'ਚ ਹੈ।
(ਭੋਲਾ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤ)
